Geschatte leestijd: 7 minuten
In het kort
- Slecht slapen is vaak een signaal van stress: je lichaam blijft 's avonds 'aan' staan terwijl het tijd is om tot rust te komen.
- Je slaap wordt geregeld door twee hormonen. Melatonine maakt je 's avonds slaperig, cortisol maakt je 's ochtends wakker en alert.
- Blijft cortisol 's avonds hoog door piekeren, fel licht of te veel activiteit, dan maakt je lichaam te weinig melatonine aan en kom je moeilijk in slaap.
- Bij langdurige stress, wisseldiensten of een burn-out raakt dat ritme verstoord: je slaapt slecht in en wordt moe wakker.
- Een rustige overgang van de dag naar de nacht helpt en je adem is daarbij het eenvoudigste hulpmiddel.
Slecht slapen is vaak een signaal van stress. Je lichaam blijft 's avonds 'aan' staan, terwijl het tijd is om tot rust te komen. Je ligt wakker, je hoofd blijft malen en de volgende ochtend word je moe wakker. Om te begrijpen waarom, kijken we naar wat er 's nachts in je lichaam gebeurt.
Wat slaap met je doet
Slaap is geen luxe, maar een levensbehoefte. Tijdens je slaap komt je lichaam tot rust en herstellen lichaam en geest zich: de ervaringen van de dag worden verwerkt, geïntegreerd en afgerond. Zo laad je op voor een nieuwe dag.
Een nacht slecht slapen merk je de volgende dag direct. Je voelt je niet echt uitgerust, duf of prikkelbaar, raakt sneller geïrriteerd en hebt meer moeite met concentreren. Slaap je langere tijd slecht, dan raak je ook steeds verder uit balans.
Melatonine en cortisol: je slaap-waakritme
Twee hormonen spelen de hoofdrol in je slaap-waakritme: melatonine en cortisol.
Melatonine wordt aangemaakt in de pijnappelklier, een hormoonklier in de hersenen en reageert op licht. Als het 's avonds donker wordt, daalt je lichaamstemperatuur, daalt je cortisolniveau, vertraagt je spijsvertering en komt de aanmaak van melatonine op gang. Dat maakt je slaperig. Melatonine zorgt voor een ontspannen en effectieve nachtrust, waarin je alle gebeurtenissen van de dag verwerkt.
Cortisol doet het omgekeerde. Zodra het 's ochtends licht wordt, stijgt de aanmaak van cortisol. Je wordt alert en energiek wakker, klaar voor een nieuwe dag. Gedurende de dag blijft het cortisolniveau vrij constant, in de avond neemt het weer af. Tussen 24.00 uur en 02.00 uur is het op z'n laagst.
Om makkelijk in slaap te komen is een laag cortisolniveau belangrijk. Het is het signaal voor je lichaam dat het veilig is om te gaan slapen.
Hoe stress je slaap verstoort
Bij stress maakt je lichaam meer cortisol aan. Overdag is dat nuttig: het geeft je energie om in actie te komen. Maar als de cortisolwaarde in de avond te hoog blijft, bijvoorbeeld door te veel activiteit, te veel piekeren of te veel licht, wordt er onvoldoende melatonine aangemaakt om goed te slapen. Je blijft alert, terwijl je lichaam eigenlijk wil rusten.
Duurt dat lang, dan raakt het hele ritme ontregeld. Dat zie je bij wisseldiensten, een onregelmatig dagritme, chronische stress of een burn-out of bore-out. Je komt 's avonds moeilijk in slaap, je wordt 's ochtends moe wakker en het is moeilijk om op te staan. Vaak heb je ook een energiedip rond 11.00 uur en rond 16.00 uur.
Het cortisolniveau kan zijn cyclus van 24 uur dan niet afronden. Daardoor krijgt je lichaam onvoldoende kans om te herstellen van de stress en zo houdt slecht slapen zichzelf in stand.
Een vol hoofd houdt je wakker
Ook je hersengolven spelen mee. Als je actief bezig bent en naar buiten gericht, maken je hersenen vooral bètagolven aan. Die heb je nodig om je te concentreren en dingen te doen. Maar bij langdurige stress blijven ze de overhand houden: het wordt een wirwar van gedachten die je niet kunt stoppen.
Bètagolven hebben een negatieve invloed op je slaapkwaliteit. Wil je vanuit een actieve staat meteen gaan slapen, dan kom je moeilijker in slaap. Daarom is een rustige overgang van actief bezig zijn naar ontspanning zo belangrijk voor een goede nachtrust.
Slecht slapen als signaal
Slecht slapen staat niet op zichzelf. Het hoort bij de signalen die je lichaam geeft als de balans tussen spanning en ontspanning verstoord is, naast bijvoorbeeld vermoeidheid, een hoge en oppervlakkige ademhaling, spierspanning en piekeren. Je lichaam vraagt dan om rust, ontspanning en verandering. Welke signalen er nog meer zijn, lees je in Stress symptomen: wat je lichaam je vertelt.
Het helpt om het niet alleen te zien als een probleem dat weg moet, maar ook als een vraag: waar loopt de spanning in mijn leven op en wat heb ik nodig om weer tot rust te komen?
Wat je zelf kunt doen
Een goede nachtrust begint niet pas als je in bed stapt, maar al in de uren ervoor.
- Houd een vast ritme aan. Ga elke dag rond dezelfde tijd naar bed en sta rond dezelfde tijd op, ook in het weekend. Zo blijft je biologische klok in balans.
- Bouw de prikkels af. Vermijd in de laatste twee uur voor het slapen zoveel mogelijk stimulerende prikkels: tot laat doorwerken, intensief sporten, fel licht van je telefoon, laptop of televisie, harde geluiden.
- Neem je zorgen niet mee naar bed. Angsten, zorgen en malen over de dag houden je wakker. Ook onenigheid met je partner of kinderen geeft spanning. Probeer het op te lossen of in elk geval uit te spreken voordat je gaat slapen.
- Gebruik je adem. Leg één hand op je buik en adem rustig in door je neus. Laat je buik zacht uitzetten en adem daarna langzaam uit. Doe dit vijf ademhalingen lang. Niet forceren, alleen vertragen. Piekeren en diep ademhalen gaan niet samen.
Wil je je dag met begeleiding afsluiten, net voor het slapen in bed? In de meditatie Voor het slapen kijkt Jacquelien met je terug op je dag, geef je de ervaringen een plek en sluit je af met dankbaarheid. Meer avondsessies vind je bij slaapmeditatie en ademen voor het slapen.
Beluister de sessie Voor het slapen in de Breathfulness-app.
Veelgestelde vragen
Bij stress maakt je lichaam meer cortisol aan. Blijft cortisol 's avonds hoog, door piekeren, fel licht of te veel activiteit, dan wordt er te weinig melatonine aangemaakt. Melatonine maakt je slaperig; zonder genoeg melatonine blijf je alert en kom je moeilijk in slaap.
Melatonine wordt aangemaakt als het donker wordt en maakt je slaperig. Cortisol stijgt als het licht wordt en maakt je alert. Tussen 24.00 en 02.00 uur is cortisol op z'n laagst. Een laag cortisolniveau in de avond is het signaal voor je lichaam dat het veilig is om te slapen.
Als je cortisolritme verstoord is, bijvoorbeeld door chronische stress, wisseldiensten of een burn-out, kom je 's avonds moeilijk in slaap en kan je lichaam 's nachts onvoldoende herstellen. Je wordt dan moe wakker en hebt vaak een energiedip rond 11.00 en 16.00 uur.
Houd een vast slaapritme aan, vermijd de laatste twee uur voor het slapen fel schermlicht, laat werken en intensief sporten, spreek zorgen uit voor je naar bed gaat en adem rustig met een hand op je buik.

